Fascisme toen en nu, ook in Utrecht

De meidagen naderen, dus onvermijdelijk komt het gesprek op het fascisme van toen en nu. Jos Stelling sprak na de jongste opname van Herrie in de Slachtstraat zijn zorgen uit over de terugkeer van het rechts-radicale gedachtegoed. Jos is de enige niet. Er zijn deze eeuw al tal van boeken, krantencolumns, podcasts en andere uitzendingen gewijd aan de terugkeer van fascisme, eng nationalisme, autoritair en militaristisch leiderschap, met bijbehorend gebral. Waar kenden we dat ook alweer van? Nu was het er weer in allerlei vormen, in Hongarije, Amerika en ook in het vaderland.

De bange vermoedens werden groter door het optreden van Viktor Orbán, Donald Trump en Geert Wilders. Aanleiding te over om er tegen te protesteren, niet uit ultieme politieke correctheid, maar om oprechte, terechte weerzin tegen vernietiging van instituties, vervolging en moord op immigranten, onderdrukking van seksen – de algehele fascistoïde tendensen van de bizarre nieuwe tijd.

Zover was het dus alweer. De polarisatie verergerde. Tot een bestorming van het Binnenhof is het niet gekomen, maar het was wel duidelijk, hoe Nederland verdeeld raakte. Wilders had zijn propaganda bekwaam op orde, vol snerende oneliners, vaak uit de koker van zijn vileine secondant Martin Bosma, de latere voorzitter van de Tweede Kamer. De sociale media maakten van het laagland een riool van rancune.

Aartsbisschop Jan de Jong was als goed katholiek leider al voor de oorlog fel gekant tegen het nationaalsocialisme

Er bestond al langer een historische band tussen Utrecht en nationaal fascisme. Geen wonder, met dat hoofdkantoor van de NSB op Maliebaan 35. Ik schreef erover in mijn boek Erfgoed van de Oorlog (2020): ‘Een huis met twee gezichten. Deftig, duister. Hier had Anton Mussert sinds 1937 zijn hoofdkwartier als leider van de Nationaal Socialistische Beweging. Utrecht was in de ogen van de NSB-aanhangers de belangrijkste stad van Nederland geworden. Het werd ook de Stad der Beweging genoemd, maar daarom was het nog geen totale NSB-stad waar alles om het nationaalsocialisme draaide. Utrecht was wat het was, een bedrijvige, niet bijster opwindende provinciestad, met een percentueel niet opvallend sterk afwijkende hoeveelheid NSB-ers. Die hielden wel graag hun grote nationale parades op de Maliebaan, als de partij zijn eigen verjaardag vierde op 14 december of die van de leider op 11 mei. Dikke hagen mensen sloegen het gade.’

Zo was dat, toen. Uiterlijk is er niet veel veranderd. Ook niet aan de gevels waarachter heel andere ideeën bestonden. Schuin tegenover het voormalige hoofdkantoor van Mussert staat het deftige huis op  Maliebaan 40. Het was de toenmalige residentie van de activistische aartsbisschop van Utrecht, Jan de Jong. Hij was als goed katholiek leider al voor de oorlog fel gekant tegen het nationaalsocialisme. Begin augustus 1941 heeft hij twee hoge Duitse officieren die hem opzochten om hem een protestrede te verbieden diep zwijgend de deur uit gekeken.

Verderop, op nummer 72bis woonde en werkte juriste Marie Anne Tellegen, de Utrechtse spil in de distributie van het illegale Vrij Nederland. Met de initialen van haar voornaam en de toevoeging X voor een onbekende werd ze verzetsvrouw dr. Max. Naast haar, op nummer 74, huisde de Duitse Sicherheitsdienst. De heren hadden lang geen weet van de activiteiten van hun buurvrouw. Toen ze in november 1944 toch binnenvielen, was ze net verdwenen en ondergedoken op Brigittenstraat 15, vlak bij de Nieuwegracht.

Op vrijdag 28 maart 2025, bijna tachtig jaar na de oorlog, hebben oorlogshistoricus Ad van Liempt en wethouder Eva Oosters gedenkplaten onthuld op de hoeken van het kruispunt Maliebaan en Nachtegaalstraat. Ze zijn inmiddels weer verdwenen door de aanleg van het lelijk vernieuwde kruispunt, maar Oosters heeft me vlak voor haar vertrek als wethouder bezworen dat de platen weer terug zullen worden geplaatst.

Waar het om gaat is juist die kruising: de bruine beweging, samen met de bezetters tegenover, of náást het verzet, in volstrekt tegengestelde bezieling. De eersten voor autocratie, onderdrukking en vernietiging. De anderen voor vrijheid, vrede en medemenselijkheid. In de oorlog waren ze verregaand in de minderheid. Voor het verslaan van het kwaad waren toch troepen nodig van overzee.

Het is zeker dat de sfeer destijds veel grimmiger was dan nu

Het is zeker dat de sfeer destijds veel grimmiger was dan nu. Ik zeg dat niet als bagatellisering van de hedendaagse situatie. Met alle beduchtheid voor hedendaags fascisme is het moderne Utrecht verre van een stad der beweging. Opeenvolgende verkiezingen tonen aan dat er een grote mate van progressiviteit bestaat, net als in Amsterdam. De populariteit van de PVV is hier nooit groot geweest en neemt nu ook landelijk af, omdat de bestuurlijke capaciteiten van Wilders sterk tekort schoten en zijn houdbaarheid danig is afgenomen.

Polarisatie wordt over het algemeen ook zichtbaar als versplintering op rechts. Het blijft stinken, ondanks het linkse parfum. Buiten de stad verschilt het beeld. Vlak bij ons appartement in Oog in Al gaat het al jaren goed met het AZC in het voormalige militair hospitaal (ik schreef er al vaker over). Het recente oproer in Loosdrecht tegen een nieuw asielzoekerscentrum liet voor de zoveelste maal zien hoe hoog dorpssentiment kan oplopen, met de gebruikelijke uitvergrotingseffecten in de berichtgeving. Op Koningsdag bleek weer hoe graag het volk zich uitdost in Oranje, om in naam van Willem-Alexander pleinen te laten uitpuilen in ultiem vertoon van Nederlanderschap.  

Tegen de waanzin en de wartaal werkt de weerbaarheid, de waarschuwingen voorbij

Democratie werkt, er is tijd en strijd voor nodig. Het is onlangs gebleken in Hongarije, met de overtuigende overwinning die Péter Magyar behaalde op Orban. In Amerika laat Trump niets na om het land tegen zich te verenigen in steeds maar groeiende No Kings-demonstraties. Percentueel is het nog niet veel, maar duidelijk is dat een toenemende hoeveelheid Amerikanen in opstand komen tegen de vanuit Washington gestuurde vernietiging van hun land, in weerwil van de propaganda om het weer groot te maken. Bij ons in het vaderland daalt D66-premier Jetten af naar VVD-niveau. Het fascisme heeft er geen groot draagvlak, toen niet en nu niet.

Tegen de waanzin en de wartaal werkt de weerbaarheid, de waarschuwingen voorbij.

Aanstaande zaterdag praten we in onze video podcast Herrie in de Slachtstraat over de opkomst van het fascisme. Aan tafel: Beatrice de Graaf, Ad van Liempt, Charles Groenhuijsen en Tom Jan Meeus.