Markante kunstenaar

Bertus Jonkers: kunstenaar, dag en nacht 

Hij was zonder enige twijfel de meest markante, origineelste en eigenwijste Utrechtse kunstenaar uit de voorbije eeuwSjarel Ex, directeur van het Centraal Museum van 1988 tot 2004  kwalificeert Jonkers als een groot en belangrijk kunstenaar. Een klein, maar steeds groter wordend, aantal verzamelaars zijn het helemaal met Sjarel Ex eens. 

Bertus Jonkers wordt in 1920 geboren als achtste kind in een gezin, met uiteindelijk elf kinderen. Hij is een speels, beetje tegendraads kind dat liever buiten speelt dan naar school gaat. De lagere maakt hij niet af maar, omdat er in een groot gezin eten op tafel moet komen moet Bertus gaan werken als schilder-leerling en volgt hij s ’avonds een opleiding tot huisschilder. Maar voor huisschilder is hij niet in de wieg gelegd, hij heeft hoogtevrees en durft daarom geen ladders te beklimmen. Een carrière als huisschilder wordt het niet. Veel liever wordt hij kunstschilder. 

Bertus Jonkers in 1990.  Foto: Daan van Beek.

Tijdens de oorlog moet hij enige jaren verplicht in Duitsland werken, maar als Duitsland capituleert keert hij zo snel mogelijk terug naar Nederland. Via enige omzwervingen en een kort verblijf in Limburg keert hij terug in Utrecht. Hij kan in zijn ouderlijk huis wonen en weet nu zeker dat hij kunstschilder wil worden. Hij is al ver in zijn twintiger jaren als hij bij Artibus op de Plompetorengracht schilderlessen neemt. Bertus wordt in die eerste jaren geïnspireerd door het werk van Vincent van Gogh en dat laat zich zien. Zijn eerste schilderijen, voornamelijk landschappen schildert hij met een snelle toets en in een palet met frisse heldere kleuren. Met zijn leeftijdgenoot en al even eigenwijze kompaan Nico Rypkema reist hij regelmatig naar Frankrijk. Ze schilderen er veel, filosoferen met veel drank over de schilderkunst en hebben plezier. Zijn geschilderde landschappen verkopen goed, maar bij Bertus draait het leven niet om geld. Hij verandert zijn figuratieve manier van werken langzaam in een meer abstracte. Hij begint stoffen te beschilderen en kralen van klei te maken die hij beschildert en tot kettingen rijgt. 

Geld is voor hem een secundaire behoefte

Voor Bertus Jonkers begint een tweede leven als hij in het begin van de jaren zestig Yoga ontdekt. Hij wordt een fanatiek beoefenaar, verdiept zich in de filosofie en leest er stapels boeken over. Hij wordt een ander mensZijn werk is nu volledig abstract en in tegenstelling tot figuratieve schilderijen is het aan de straatstenen niet te slijten. Het deert Jonkers niet. Geld is voor hem een secundaire behoefte, hij neemt maar een maaltijd per dag en die krijgt hij meestal gratis van een bevriende restauranthoudster. 

 

Outsider Art. Collectie: Marcel Gieling
Sterrenwacht. Collectie: Marcel Gieling

Hij werkt in verschillende tijdelijke ateliers tot hij de sleutel krijgt van een groot herenhuis aan de Lagenoord 9. Dit huis staat op de nominatie om gesloopt te worden, maar nadat de sloop enige keren is uitgesteld komt er afstel en kan Bertus er blijven wonen en werken. Tussendoor is de kunstenaar twee jaar getrouwd geweest, een ongelukkige periode. Een gedeeld leven is eigenlijk niets voor Bertus. In zijn huis aan de Lagenoord gebruikt hij maar een kamer, het is zijn woon- slaapkamer maar, ook zijn atelier. Dat wil niet zeggen dat hij niets doet met de andere ruimten. De trap naar boven krijgt in de Utrechtse kunstscene al snel een cultstatus. Bertus bestrooit de treden met confetti waarna hij dat met een transparante lak bewerkt. Dit procedé herhaalt een aantal keren en de confetti-trap is een feit. De huidige bewoners hebben de trap (gelukkig) in ere gehouden. 

Zijn teksten zijn al even uniek als al het werk van hem

Tussen alle bedrijven door is Jonkers ook gaan etsen. Hij schaft zich een enorme etspers die midden in zijn woon/slaapkamer/atelier wordt neergezet.  Eerst gebruikt hij etsplaten van zink, maar die verdwijnen uit beeld als hij ontdekt dat hij van dik papier, voorzien van een stevige laklaag, ook kunt etsen. Door in de laklaag te krassen en vervolgens af te drukken ontstaan er unieke drukken. Zachte naaldetsen noemt hij zijn creaties. Deze bijzondere drukken voorziet hij van teksten die hij zelf schrijft. Zijn teksten zijn al even uniek als al het werk van hem. 

De woon-slaap en atelierkamer wordt voor vrienden en bezoekers een bezienswaardigheid. Bertus is op advies van zijn yogaleraar gaan bouwen. De leraar bedoelde waarschijnlijk bouwen aan jezelf, maar Bertus bedacht dat hij ook huizen, kerken, Pyramides, flatgebouwen, scholen en boten kon gaan bouwen. En dat deed hij, op schaal dat wel. 

Zijn kamer is de “talk of the town”

Om te plakken maakt hij mengsels van allerlei onduidelijke substanties, het zijn onduidelijke mengsels, maar zo sterk dat alles wat hij aan elkaar plakt muurvast zit. De producent van Bisonkit zal er jaloers op zijn.  Als je zijn losse bouwsels rangschikt ontstaat er een stad. Met de gebouwen kun je schuiven en met iedere verandering ontstaat er een andere stad. En al die bouwsels maakt hij in zijn kamer die inmiddels beroemd en berucht is. Het is de ‘ talk of the town’ want naast de unieke sfeer is het er smerig, de koffiebekers zijn niet meer als zodanig te herkennen en bezoekers slaan daarom beleefd een aangeboden kop koffie af.  Sjarel Ex biedt Bertus voor onbepaalde tijd een zolderkamer in het Centraal Museum aan waar hij zijn eigen stad mag (op)bouwen, de stad krijgt de titel ‘ Stad van overgave’ en  wordt in 1990 door het Centraal Museum aangekocht. Bertus komt vaak naar het museum om in een zelfgemaakte stoel van karton bij ‘zijn’ stad te zijn en praatjes met bezoekers te maken. Natuurlijk is hij trots maar dat liet hij niet merken.  

Bertus is vierenzeventig jaar als hij de Lagenoord 9 noodgedwongen verruilt voor een kamer in het Bartholomeus Gasthuis. Jaren van stevig roken hebben zijn longen aangetast en zijn mobiliteit is sterk afgenomen. Zo af en toe maakt hij nog een wandeling door de stad, maar ook dat kost hem steeds meer moeite. In het Bartholomeus Gasthuis leren ze Bertus ook kennen, eigenwijs als altijd wil hij op zin kamer doorgaan waarmee hij op de Lagenoord gebleven was. Dat wil zeggen mengsels maken en bouwen om zijn gebouwen mee te lijmen en plakken. Na aanvankelijke protesten van de directie, besluit men Bertus zijn gang te laten gaan. Zijn kamer lijkt binnen de kortste keren op zijn kamer aan de Lagenoord, een grote bende dus. Naast zijn huizen maakt hij in Bartholomeus prachtige, handzame boekjes met gouden kaftenal dan niet voorzien van tekst, hij slaapt nauwelijks hij lijkt te weten dat de dood hem op de hielen zit en bovendien; kunstenaar ben je dag en nacht! 

Zijn werk hoort toch eigenlijk in Utrecht thuis

Bertus Jonkers overlijdt op 7 maart 2001, hij laat een prachtig en uniek oeuvre na waarvan een groot deel, via een omweg, is ondergebracht in Museum Dr. Guislain in Gent, België . Daar is in een voormalig ziekenhuis een zogenoemd Outsider Art Museum gevestigd. En Outsider Art mag de kunst van Bertus Jonkers genoemd worden. De stad Gent is niet naast de deur en hoewel de kunst van Bertus Jonkers daar op zijn plaats lijkt hoort het, mijn inziens,  toch in Utrecht thuisHet Centraal Museum en ook het Spoorweg Museum in Utrecht bezitten werk van Bertus Jonkers. Daarnaast verzamelt het Rijks Prentenkabinet, onderdeel van het Rijksmuseum de unieke etsen van deze charismatische kunstenaar.  

Voor dit artikel heb ik o.a. gebruik gemaakt van het boekje ‘ Vierkante koeien’ geschreven door Daan van Beek. In dit boekje uit 2004 staan de unieke teksten van Bertus Jonkers centraal. Boekje verkrijgbaar via daan@dvanbeek.nl Prijs 15 euro. 

 

 

 

Marcel Gieling

Marcel Gieling heeft jarenlang een kunsthandel gehad in Utrecht. Tegenwoordig heeft hij een online galerie, www.marcelgieling.nl. Voor De Nuk schrijft hij regelmatig over cultuur in Utrecht.

2 reacties

Reageren
  1. Bertus was een vriend van mijn broer Rien Goené en hij kwam weleens bij ons thuis. Zie hem zo zitten met zijn markante kop en smoezelige kleding. Ik weet ook dat hij kleine koffertjes maakte en die in zijn gang. In de muur had gemaakt. Een mooi mens met prachtig werk wat inderdaad in Utrecht thuis hoort.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *