Bewoners van de Wittevrouwensingel verzetten zich tegen de hoge nieuwbouw die  gaat verrijzen achter de muren van het voormalige Huis van Bewaring aan het Wolvenplein. Ernstige schending van beschermd stadsgezicht, vinden ze. De Commissie Cultureel Erfgoed van de Vereniging Oud Utrecht vindt dat nu ook!

Zo gaat het er vrijwel zeker aan de Wittevrouwensingel uitzien. (Ill. BiermanHenket)

Kijk! Zo kan het worden. Een zomerse idylle aan de Wittevrouwensingel. Rechts zien we voor het eerst sinds 160 jaar een paar levende wezens boven de gevangenismuur uitsteken. Die staan in de geplande horeca alvast iets gezelligs te doen zonder dat ze ergens overheen hoeven te klimmen. Onder aan de – deels opengebroken muur – wordt reeds gewandeld. Nog niet met drommen, want je mocht daar immers nooit komen.
 

Al vanaf 2014 wordt gewerkt aan de nieuwe toekomst voor het Huis van Bewaring aan het Wolvenplein. Het wordt volle bak op het terrein. Met o.a. een hotel in het oude gevangenisgebouw, horeca, werkruimtes en plekken voor buurtactiviteiten. De oorspronkelijke bebouwing is een rijksmonument en wordt met rust gelaten. Jongere toevoegingen als de gymzaal en enkele bijgebouwtjes worden gesloopt om ruimte te maken voor nieuwbouw. Direct achter de gevangenismuur komen achttien sociale- en middeldure huurappartementen en achttien loftwoningen in de vrije sector.
 

De uitvoering is in handen van wat – in vakkringen – ‘de eredivisie van de monumentale ontwikkelaars’ wordt genoemd; onder andere AM (onderdeel van BAM), samen met architect BiermanHenket en de landschapsarchitecten van Karres Brands. Andere partners zijn o.a. Woonin en bewonersvereniging De Witte Wolf. Vakmensen, breed draagvlak. Alle reden om met groot vertrouwen het nieuwe Wolvenburg tegemoet te zien.
 

Tegelijkertijd er is iets merkwaardigs aan de hand. Opsommingen zoals hierboven over wat er gaat komen zijn er genoeg. Vraag maar rond. Wat ze gaan doen op het Wolvenplein? Die brug komt er eindelijk toch? En een hotel, is het niet? En iets met horeca en huizen. Vraag naar wat we eigenlijk te zien krijgen op deze prominente plek in de stad, dan blijkt bijna niemand – buiten de direct betrokkenen – ook maar een flauw idee te hebben.
 
Bouwblok
Terug naar de zomerse idylle. We zien grote delen van het vertrouwde hoofdgebouw uit 1856 dat dus een hotel (50 kamers in de oude cellen) gaat worden. In het midden het rijtje nieuw te bouwen loftwoningen dat net boven de muur uitkomt. Links, helemaal achteraan, een blok met huurwoningen dat zes meter boven de muur gaat uittorenen. Vanaf dit perspectief in de bocht van de singel alleszins in proportie. Prima gebouwtje. Maar ga aan de andere kant staan – richting de Biltstraat – en laat dit pand als een massief bouwblok op nieuwe zijn plek vallen.
 

Dan krijg je dit.

Zo gaat het er vrijwel zeker aan de Wittevrouwensingel uitzien.   (Ill. Buurtplatform Wittevrouwen)

Een karikatuur is het natuurlijk wel. Geen detaillering, geen textuur, geen ramen en lijnen maar slechts een reusachtige baksteen. De bewoners van de Wittevrouwensingel hebben zich niet ingehouden. Maar het valt niet te ontkennen dat het zicht op het gevangeniscomplex volledig is verdwenen. Het gaat schuil achter een nieuwe muur, niet alleen voor de overburen, maar ook voor de duizenden voorbijgangers, de Utrechters. Een ernstige aantasting van beschermd stadsgezicht, stellen zij.
 

Ze lieten dat in verschillende fases van het proces weten (volgens sommigen te laat), deden voorstellen voor aanpassingen, maar kregen weinig gehoor. De bouwhoogte werd iets aangepast, de balkons aan de singelzijde werden verplaatst naar de binnenplaats en daar bleef het bij. 
 

Iedereen was er ook wel aan toe dat er een keer wat ging gebeuren. Het zal een van de redenen zijn dat ook in de gemeenteraad niemand inging op de brandbrieven die ze ontvingen van de Wittevrouwensingelbewoners. In de raadscommissie, die in juni het eindvoorstel van de gemeente besprak, werd er geen woord aan gewijd. Het ging als hamerstuk naar de gemeenteraad die de week daarop de definitieve omgevingsvergunning verleende.
 

Een niet onbelangrijk argument om gerust te zijn op de afloop was het fiat dat het plan als geheel kreeg van geraadpleegde deskundigen. De Commissie Omgevingskwaliteit Utrecht, de nieuwe welstandscommissie uitgebreid met erfgoedspecialisten alsmede de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gaven er hun zegen aan. Spreek die maar eens tegen.

Erfgoed
 Des te verrassender dat dit nu toch gebeurt. De bewoners stappen zoals verwacht naar de Raad van State voor een finaal oordeel. Daarbij zal de Raad zich niet buigen over de inhoud, maar uitsluitend nagaan of de juiste procedure is gevolgd.
 

Dat is niet de verrassing. Maar nu heeft de Commissie Cultureel Erfgoed van de vereniging Oud Utrecht zich te elfder ure in een brief aan de bewoners aan hun zijde geschaard.  Ze spreekt zich duidelijk uit over het woongebouw.
  ‘Het geplande bouwvolume steekt niet alleen boven de historische gevangenismuur uit, maar strekt zich bovendien over een aanzienlijke lengte en meerdere bouwlagen uit boven deze monumentale muur. Hierdoor wordt het karakteristieke zicht op het monumentale gevangeniscomplex vanaf de Wittevrouwensingel in belangrijke mate ontnomen. De monumentale muur vormt een onlosmakelijk onderdeel van de cultuurhistorische waarde van het complex. Door de voorgestelde bebouwing wordt deze ruimtelijke en visuele samenhang naar het oordeel van de historische vereniging Oud-Utrecht ernstig aangetast.’
 

Voorzitter van deze commissie is Ronald Willemsen, oprichter van het Utrechtse architectenbureau ASNOVA en tevens voorzitter van Rietveldhuizen-vve. Als architect was hij zelf betrokken bij de herontwikkeling van het Ooglijders Gasthuis.
 

Willemsen. “Iedereen wil na twaalf jaar natuurlijk graag dat er wat gaat gebeuren, dat begrijpen we. Maar dan nog. De stad verdient ook een mooie plek. Wat wil je zichtbaar houden? Als je straks vanaf de Biltstraat komt, dan moet je een heel stuk doorrijden voor je de gevangenis ziet. Dat is heel jammer. Het gaat niet alleen maar over het uitzicht van twintig bewoners. De vraag is of er voldoende is onderzocht of het ook anders kan. Dat is wat bewoners vragen aan de Raad van State. Als de Raad vindt dat dat is gebeurd, dan is het einde verhaal.’’
 

De bewoners van de Wittevrouwensingel hebben lang moeten wachten op een dergelijke steunbetuiging. Volgens de bewoners gaat het niet om de vraag óf er woningen mogen komen, maar om de manier waarop de gemeente tot haar besluit is gekomen. De vormgeving van de nieuwbouwblokken is niet in overeenstemming met het door de gemeente opgestelde visiedocument, vinden zij. Ook zijn er volgens de bewoners tijdens de voorbereiding en ontwikkeling meerdere procedurele en inhoudelijke fouten gemaakt.

Bewoner Rogier van Keulen: ,,Daardoor zijn de belangen van bewoners, erfgoed en de historische binnenstad niet zorgvuldig afgewogen. De participatie was gericht op informatie over een plan dat in grote lijnen al vaststond.’’
 

Ronald Willemsen: ,,Ik ken de medaille ook van de andere kant. Er zijn altijd omwonenden die vinden dat ze niet gehoord worden. Maar hier zijn wel degelijk andere mogelijkheden. Er is wel heel erg vastgehouden aan deze plek.’’
   

Vertraging
De Raad van State gaat zich hier nu over buigen. De rechtsgang betekent een vertraging van twee jaar, iets waar de professionals in dit hele proces overigens al lang rekening mee hebben gehouden. De bewonersvereniging Wolvenburg, een club mensen die al jarenlang ideeën hebben aangedragen, enquetes hebben gehouden, plannen hebben gesmeed met de gemeente en potentiële exploitanten, moet nog weer twee jaar op haar handen blijven zitten. Leden van de Witte Wolf, die de hoop hadden zelf in de nieuwbouw te gaan wonen, moeten ook nog weer langer wachten. In de loop der jaren zijn er al veel afgehaakt.

Bert Poortman, secretaris van Wolvenburg, houdt het hoofd koel. Hij denkt dat er geen andere mogelijkheid is dan vasthouden aan het besluit dat inmiddels door de gemeenteraad is genomen. Dat de Raad van State daar anders over zou beslissen lijkt hem uitgesloten. Toch zijn er ook mensen die van het uitstel wel gelukkig worden, zegt hij. Dat zijn de huidige gebruikers die twee jaar langer kunnen blijven zitten, onder andere de tweehonderd mensen (van organisatieadviseur tot goudsmid) die in de voormalige cellen hun eenmansbedrijfjes runnen. 

Zo had het er ook uit kunnen zien aan de Wittevrouwensingel. Droombeeld uit 2014. (Ill. Albo Helm)

Wat blijft is de verbazing dat zoveel Utrechters zo weinig blijken te weten wat er op een belangrijke plek in de stad te gebeuren staat. Op de voortreffelijke site van Stadsdorp Wolvenburg (WolvenburgUtrecht.nl) kan iedereen proberen zijn informatieachterstand in te lopen. Bijgaande droomimpressie, in 2014 getekend door Panorama van Utrecht-tekenaar Albo Helm, is daar overigens niet te zien. Hier staat de nieuwe ‘woontoren Wolf’ op de plek waar nu het vermaledijde liggende woonblok is gepland. Het was een gedachtenexperiment, getekend voor een brochure van Wolvenburg om te laten zien wat er allemaal mogelijk was. Alles, ook een dikkig Neudeflatje aan de singel. Er zijn mensen die dit een heel spannende oplossing zouden hebben gevonden. 

(De NUK stelt het op prijs als u bij reacties uw volledige naam vermeldt)