Bewoners van de Wittevrouwensingel verzetten zich tegen de hoge nieuwbouw die gaat verrijzen achter de muren van het voormalige Huis van Bewaring aan het Wolvenplein. Ernstige schending van beschermd stadsgezicht, vinden ze. De Commissie Cultureel Erfgoed van de Vereniging Oud Utrecht vindt dat nu ook!
Zo gaat het er vrijwel zeker aan de Wittevrouwensingel uitzien. (Ill. BiermanHenket)
Kijk! Zo kan het worden. Een zomerse idylle aan de Wittevrouwensingel. Rechts zien we voor het eerst sinds 160 jaar een paar levende wezens boven de gevangenismuur uitsteken. Die staan in de geplande horeca alvast iets gezelligs te doen zonder dat ze ergens overheen hoeven te klimmen. Onder aan de – deels opengebroken muur – wordt reeds gewandeld. Nog niet met drommen, want je mocht daar immers nooit komen.
Al vanaf 2014 wordt gewerkt aan de nieuwe toekomst voor het Huis van Bewaring aan het Wolvenplein. Het wordt volle bak op het terrein. Met o.a. een hotel in het oude gevangenisgebouw, horeca, werkruimtes en plekken voor buurtactiviteiten. De oorspronkelijke bebouwing is een rijksmonument en wordt met rust gelaten. Jongere toevoegingen als de gymzaal en enkele bijgebouwtjes worden gesloopt om ruimte te maken voor nieuwbouw. Direct achter de gevangenismuur komen achttien sociale- en middeldure huurappartementen en achttien loftwoningen in de vrije sector.
De uitvoering is in handen van wat – in vakkringen – ‘de eredivisie van de monumentale ontwikkelaars’ wordt genoemd; onder andere AM (onderdeel van BAM), samen met architect BiermanHenket en de landschapsarchitecten van Karres Brands. Andere partners zijn o.a. Woonin en bewonersvereniging De Witte Wolf. Vakmensen, breed draagvlak. Alle reden om met groot vertrouwen het nieuwe Wolvenburg tegemoet te zien.
Tegelijkertijd er is iets merkwaardigs aan de hand. Opsommingen zoals hierboven over wat er gaat komen zijn er genoeg. Vraag maar rond. Wat ze gaan doen op het Wolvenplein? Die brug komt er eindelijk toch? En een hotel, is het niet? En iets met horeca en huizen. Vraag naar wat we eigenlijk te zien krijgen op deze prominente plek in de stad, dan blijkt bijna niemand – buiten de direct betrokkenen – ook maar een flauw idee te hebben.
Bouwblok
Terug naar de zomerse idylle. We zien grote delen van het vertrouwde hoofdgebouw uit 1856 dat dus een hotel (50 kamers in de oude cellen) gaat worden. In het midden het rijtje nieuw te bouwen loftwoningen dat net boven de muur uitkomt. Links, helemaal achteraan, een blok met huurwoningen dat zes meter boven de muur gaat uittorenen. Vanaf dit perspectief in de bocht van de singel alleszins in proportie. Prima gebouwtje. Maar ga aan de andere kant staan – richting de Biltstraat – en laat dit pand als een massief bouwblok op nieuwe zijn plek vallen.
Dan krijg je dit.
Zo gaat het er vrijwel zeker aan de Wittevrouwensingel uitzien. (Ill. Buurtplatform Wittevrouwen)
Een karikatuur is het natuurlijk wel. Geen detaillering, geen textuur, geen ramen en lijnen maar slechts een reusachtige baksteen. De bewoners van de Wittevrouwensingel hebben zich niet ingehouden. Maar het valt niet te ontkennen dat het zicht op het gevangeniscomplex volledig is verdwenen. Het gaat schuil achter een nieuwe muur, niet alleen voor de overburen, maar ook voor de duizenden voorbijgangers, de Utrechters. Een ernstige aantasting van beschermd stadsgezicht, stellen zij.
Ze lieten dat in verschillende fases van het proces weten (volgens sommigen te laat), deden voorstellen voor aanpassingen, maar kregen weinig gehoor. De bouwhoogte werd iets aangepast, de balkons aan de singelzijde werden verplaatst naar de binnenplaats en daar bleef het bij.
Iedereen was er ook wel aan toe dat er een keer wat ging gebeuren. Het zal een van de redenen zijn dat ook in de gemeenteraad niemand inging op de brandbrieven die ze ontvingen van de Wittevrouwensingelbewoners. In de raadscommissie, die in juni het eindvoorstel van de gemeente besprak, werd er geen woord aan gewijd. Het ging als hamerstuk naar de gemeenteraad die de week daarop de definitieve omgevingsvergunning verleende.
Een niet onbelangrijk argument om gerust te zijn op de afloop was het fiat dat het plan als geheel kreeg van geraadpleegde deskundigen. De Commissie Omgevingskwaliteit Utrecht, de nieuwe welstandscommissie uitgebreid met erfgoedspecialisten alsmede de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gaven er hun zegen aan. Spreek die maar eens tegen.
Erfgoed
Des te verrassender dat dit nu toch gebeurt. De bewoners stappen zoals verwacht naar de Raad van State voor een finaal oordeel. Daarbij zal de Raad zich niet buigen over de inhoud, maar uitsluitend nagaan of de juiste procedure is gevolgd.
Dat is niet de verrassing. Maar nu heeft de Commissie Cultureel Erfgoed van de vereniging Oud Utrecht zich te elfder ure in een brief aan de bewoners aan hun zijde geschaard. Ze spreekt zich duidelijk uit over het woongebouw.
‘Het geplande bouwvolume steekt niet alleen boven de historische gevangenismuur uit, maar strekt zich bovendien over een aanzienlijke lengte en meerdere bouwlagen uit boven deze monumentale muur. Hierdoor wordt het karakteristieke zicht op het monumentale gevangeniscomplex vanaf de Wittevrouwensingel in belangrijke mate ontnomen. De monumentale muur vormt een onlosmakelijk onderdeel van de cultuurhistorische waarde van het complex. Door de voorgestelde bebouwing wordt deze ruimtelijke en visuele samenhang naar het oordeel van de historische vereniging Oud-Utrecht ernstig aangetast.’
Voorzitter van deze commissie is Ronald Willemsen, oprichter van het Utrechtse architectenbureau ASNOVA en tevens voorzitter van Rietveldhuizen-vve. Als architect was hij zelf betrokken bij de herontwikkeling van het Ooglijders Gasthuis.
Willemsen. “Iedereen wil na twaalf jaar natuurlijk graag dat er wat gaat gebeuren, dat begrijpen we. Maar dan nog. De stad verdient ook een mooie plek. Wat wil je zichtbaar houden? Als je straks vanaf de Biltstraat komt, dan moet je een heel stuk doorrijden voor je de gevangenis ziet. Dat is heel jammer. Het gaat niet alleen maar over het uitzicht van twintig bewoners. De vraag is of er voldoende is onderzocht of het ook anders kan. Dat is wat bewoners vragen aan de Raad van State. Als de Raad vindt dat dat is gebeurd, dan is het einde verhaal.’’
De bewoners van de Wittevrouwensingel hebben lang moeten wachten op een dergelijke steunbetuiging. Volgens de bewoners gaat het niet om de vraag óf er woningen mogen komen, maar om de manier waarop de gemeente tot haar besluit is gekomen. De vormgeving van de nieuwbouwblokken is niet in overeenstemming met het door de gemeente opgestelde visiedocument, vinden zij. Ook zijn er volgens de bewoners tijdens de voorbereiding en ontwikkeling meerdere procedurele en inhoudelijke fouten gemaakt.
Bewoner Rogier van Keulen: ,,Daardoor zijn de belangen van bewoners, erfgoed en de historische binnenstad niet zorgvuldig afgewogen. De participatie was gericht op informatie over een plan dat in grote lijnen al vaststond.’’
Ronald Willemsen: ,,Ik ken de medaille ook van de andere kant. Er zijn altijd omwonenden die vinden dat ze niet gehoord worden. Maar hier zijn wel degelijk andere mogelijkheden. Er is wel heel erg vastgehouden aan deze plek.’’
Vertraging
De Raad van State gaat zich hier nu over buigen. De rechtsgang betekent een vertraging van twee jaar, iets waar de professionals in dit hele proces overigens al lang rekening mee hebben gehouden. De bewonersvereniging Wolvenburg, een club mensen die al jarenlang ideeën hebben aangedragen, enquetes hebben gehouden, plannen hebben gesmeed met de gemeente en potentiële exploitanten, moet nog weer twee jaar op haar handen blijven zitten. Leden van de Witte Wolf, die de hoop hadden zelf in de nieuwbouw te gaan wonen, moeten ook nog weer langer wachten. In de loop der jaren zijn er al veel afgehaakt.
Bert Poortman, secretaris van Wolvenburg, houdt het hoofd koel. Hij denkt dat er geen andere mogelijkheid is dan vasthouden aan het besluit dat inmiddels door de gemeenteraad is genomen. Dat de Raad van State daar anders over zou beslissen lijkt hem uitgesloten. Toch zijn er ook mensen die van het uitstel wel gelukkig worden, zegt hij. Dat zijn de huidige gebruikers die twee jaar langer kunnen blijven zitten, onder andere de tweehonderd mensen (van organisatieadviseur tot goudsmid) die in de voormalige cellen hun eenmansbedrijfjes runnen.
Zo had het er ook uit kunnen zien aan de Wittevrouwensingel. Droombeeld uit 2014. (Ill. Albo Helm)
Wat blijft is de verbazing dat zoveel Utrechters zo weinig blijken te weten wat er op een belangrijke plek in de stad te gebeuren staat. Op de voortreffelijke site van Stadsdorp Wolvenburg (WolvenburgUtrecht.nl) kan iedereen proberen zijn informatieachterstand in te lopen. Bijgaande droomimpressie, in 2014 getekend door Panorama van Utrecht-tekenaar Albo Helm, is daar overigens niet te zien. Hier staat de nieuwe ‘woontoren Wolf’ op de plek waar nu het vermaledijde liggende woonblok is gepland. Het was een gedachtenexperiment, getekend voor een brochure van Wolvenburg om te laten zien wat er allemaal mogelijk was. Alles, ook een dikkig Neudeflatje aan de singel. Er zijn mensen die dit een heel spannende oplossing zouden hebben gevonden.
(De NUK stelt het op prijs als u bij reacties uw volledige naam vermeldt)
Het wordt steeds gekker. Een afgrijselijke hoge en lelijke gevangenismuur is ‘beschermd stadsgezicht’? Dan is Hoog Catharijne het zeker ook.
De oude gevangenis, inmiddels Rijksmonument, blijft in de nieuwe plannen zichtbaar. En niet zo’n beetje ook.
De illustratie van het Buurtplatform Wittevrouwen is belachelijke stemmingmakerij. Zeker als je die vergelijkt met de illustratie van BiermanHenket. Is er na jaren overleg eindelijk een behoorlijk plan om het Wolvenplein te ontwikkelen, krijg je dit! En een Commissie Cultureel Erfgoed van de Vereniging Oud-Utrecht doet ook nog een duit in het zakje. De 19e eeuwse gevangenis was en is afgrijselijk op die plek, waar ooit een vestigingmuur met bolwerken stond. Dat was pas cultureel erfgoed. Vanaf de Blauwkapelseweg gezien, maar ook vanaf andere kanten gezien, was het uitzicht op de gevangenis ronduit lelijk. Dat de bebouwing een paar meter boven de lelijke muur gaat uitsteken, zal het aanzicht vast ten goede komen.
Bezwaar maken terwijl je weet dat het kansloos is…
Echt gênant! Veelal rijke mensen die al een koophuis hebben. Gunnen andere mensen zonder woning geen plek. De meeste mensen op de witte vrouwensingel zitten in hun achtertuin. En hebben totaal geen last van zogenaamde extra bouwlaag. En dan ook het plan nog zo laten aanpassen dat de nieuwe bewoners niet op hun balkon kunnen zitten met uitzicht op de prachtige singel. Maar aan de achterkant in de schaduw moeten gaan zitten. Echt te gênant voor woorden. Dit groepje zielige bezwaarmakers zouden zich moeten gaan schamen.
Bezwaar maken is sport.
Ik fiets hier dagelijks langs en nooit heb ik het idee dat ik naar een plek van bijzondere waarde kijk. Het bezwaar van de bewoners kan ik moeilijk begrijpen. Lijkt me vooral een kwestie van niet in mijn achtertuin.
Wat een ontzettende zeikers zijn die bewoners zeg. Mijn god, dat je zo erg met jezelf in je hoofd kan zitten. Schaam je. Ik wou echt in Nederland dat we dit soort bezwaren makkelijker weg kunnen schuiven en daardoor ook wat sneller kunnen bouwen, in plaats van dat die zeikerds zoveel bouwprojecten in houdgreep houden…
“De participatie was gericht op informatie over een plan dat in grote lijnen al vaststond.’’ Tja, als er geen plan is, valt er nergens over te praten.
Het zou de bewoners sieren als ze hun verlies nemen. Dit is tegen beter weten in traineren van een veelbelovend project.
Goed, het gevangeniscomplex is erkend beschermd Stadsgezicht. Ik neem aan dat niemand dit nog bestrijdt. Als je dan weet hoe omzichtig en met die ‘gaatjes’ in de ommuring is omgegaan en ALS de perspectieftekening van het buurtplatform een juiste weergave is van het betreffende bouwblok DAN kan ik mij de commissie Cultureel Erfgoed van de Vereniging Cultureel Erfgoed voorstellen geschrokken te zijn van het geschetste beeld.
Tja, als, dan …
Ik hang toch meer de school van Armando aan.
Het is schuldig landschap.
Mensen hebben hier geleden, natuurlijk was hun straf meestal verdiend, dat maakt hun leed niet minder.
Toen de Uterchters de kans kregen om de Dwangburgt op het Vreeburg te slopen, als ik het wel heb in de 16e eeuw, hebben ze massaal mee gezwoegd.
Justitie had na meer dan 100 jaar gebruik dit aftandse gebouw als afgeschreven moet slopen.
En de gemeente Utrecht had eindelijk de prachtige singel van Zogger rond de stad rond kunnen breien.
Eindelijk echt een singel rond lopen. Dan kan je van Utrecht houden. Schijt aan de kosten.
Wie wil er nu in godsnaam gezellig in een voormalig gevangenis hotel gaan genieten.
Ik zou in z’n voormalig cel nooit de liefde met mijn lief kunnen bedrijven. Dan ben gewoon pervers.
Dat is wat de grote kunstenaar Armando bedoelde met zijn opvattingen over schuldig landschap.
Die gevangenis is niet mooi en dat was ook nooit de bedoeling.
Je moet er voor huiveren, het is afschrikking.
Kortom: slopen de afgeschreven zooi van Justitie, om eindelijk het singel park door te trekken tot de vredig cirkel om de stad.
De m2 gemeenschappelijke ruimte omzetten in wonen en de boven de muur gebouwde m2 kan dan omlaag. Er is daarnaast geen enkele reden om m2 gemeenschaps ruimte aan enkel de bewoners van de hoven te geven en die vervolgens s nachts ook nog af te sluiten. Voor de buurt staat er in de toelichting. Buurt is in dit geval iedereen die woont binnen de muren Hiermee maak je het hele project exclusief ipv inclusief voor de stad en haar bewoners. Welke stadbewoners wil er niet een afgesloten straat ma 18.00 uur en gemeenschappelijke ruimtes op openbaar terrein. Het ontwerp vind ik niet lelijk en de gaten in de muur een mooie doorbreking. Het kolos boven de muur minder estetisch maar smaken verschillen.
Dit plan blijft hinken op twee gedachten. Enerzijds de vorm van de gevangenis inclusief de muur te handhaven en te verbouwen, anderzijds om het gewenste programma te realiseren door middel van aanvullende nieuwbouw. Mijns inziens een stedenbouwkundig gedrocht.
Niet doen, kies of voor een verbouwing binnen de kaders van de oorspronkelijke gevangenis, waarbij je de ‘muur’ voor een groot deel van openingen voorziet of sloop het geheel en ontwerp een nieuw bolwerk.
Ik breng in herinnering de 2-daagse workshop op 15 & 16 oktober 1994, georganiseerd door de ‘Werkgroep Verfraaiing Breedstraatbuurt’, waarbij diverse Utrechtse architecten 2 dagen lang hebben gestudeerd en geschetst op de mogelijke toekomstige ontwikkelingen van deze locatie. Daar waren hele bruikbare ideeën bij wat je daar zou kunnen maken. Van verbouwingen binnen de kaders van het bestaande gebouw tot complete nieuwbouw. Ik heb toen gekozen voor een totale nieuwe bebouwing met als uitgangspunt de richting van de gevangenis. Ik noemde het een ‘moederschip’ met aangelegde ‘woonboten’. Aan de kades bevindt zich de bedrijvigheid en de mogelijkheid tot wonen en recreatie gericht op het water. Een unieke kans om een eigentijds beeld te creëren. Jammer dat ik hier niet een ruimtelijke impressie kan toevoegen maar die zijn in de archieven zeker nog te vinden.